Mikrobu bulan ve kanseri tedavi eden Akşemseddin hazretleri

Evliyânın büyüklerinden Şihâbüddîn-i Sühreverdî’nin neslinden olup, soyu Hazret-i Ebu Bekr-i Sıddîk’a ulaşan Akşemseddîn [kuddise sirruh], 1390 (H.792) senesinde Şâm’da doğdu ve 1460 (H. 864) yılında Bolu’nun Göynük ilçesinde vefât etti. Türbesi hâlen orada ziyâret edilmektedir. Asıl ismi, Muhammed bin Hamza’dır. Hâcı Bayrâm-ı Velî’nin, ona; “Beyaz (ak) bir insan olan Zeyd’den, insan cinsinin karanlıklarını söküp atmakta güçlük çekmedin” demesi sebebiyle, “Akşemseddîn” lakabı verilmiştir. Riyâzet sebebiyle benzinin solması, saçının, sakalının ağarması ve ak elbiseler giymesi sebebiyle “Akşemseddîn” denildiği de rivâyet edilmiştir. KÜÇÜK YAŞTA İLİM TAHSÎLİ Küçük yaşta ilim tahsîline başlayan Akşemseddîn, önce Kur’ân-ı Kerîmi ezberledi. Yedi yaşında iken, babası ile Anadolu’ya gelip, o târihte Amasya’ya bağlı olan Kavak nâhiyesine yerleşti. Âlim ve velî bir zât olan babası vefât edince, tahsîline devâm etti. Genç yaşta aklî ve naklî ilimlerde akrânından daha üstün derecelere ulaştı. İlim tahsîlini tamâmladıktan sonra, Osmâncık’ta müderris oldu. İlim öğretmekle ve nefsinin terbiyesiyle meşgûl iken, tasavvufa yönelip, Ankara’da bulunan zamanın büyük velîsi Hâcı Bayrâm-ı Velî’ye talebe olmak istedi. Hâcı Bayrâm-ı Velî tarafından kabûl edilip, onun sohbetinde tasavvuf yolunun bütün inceliklerini öğrendi ve ondan icâzet (diploma) aldı. Rivâyet edilir ki: Bir kurt, Amasya’ya musallat olmuştu. Yeni mezârları bulur ve ölüyü mezârdan çıkararak parçalardı. Akşemseddîn’in babası Şeyh Hamza vefât edip, defnolunduğu günün gecesinde de, yine bu kurt gelip onun kabrini açtı. Kurt, Şeyh Hamza’yı parçalamak ve yemek istedi. Fakat Şeyh Hamza, mübârek elini uzattı ve o kurdu boğazından yakalayıp öldürdü. Ertesi sabâh ziyârete gelen halk, kurdu ölü vaziyette, Şeyh Hamza’nın elini de mezârdan dışarıda buldular. Yüzlerce kişi toplandı. Kurdu elinden alıp bir çukura attılar, fakat onun dışarıda kalan elini kabre sokamıyorlardı. Orada, hâl sâhibi bir zât vardı: O zât: “Şeyh Hamza’nın mübârek eli, kurda değdiği için, yıkanması lâzımdır” dedi. Elini yıkadılar. El, kendisi tarafından hemen içeri çekildi. O günden beri Akşemseddîn’in babası, Amasya’da “Kurtboğan Velî” lakabı ile meşhûr oldu. BEŞ ASIR ÖNCE... Dînî ilimlerin yanında, fen ilimlerinde, özellikle tıp ilminde de kendini yetiştiren Akşemseddîn [rahimehullah], bulaşıcı hastalıklar üzerinde çalıştı. Araştırmaları sonunda, “Mâddetü’l-Hayât” adlı eserinde: “Hastalıkların insanlarda birer birer ortaya çıktığını sanmak yanlıştır. Hastalıklar insandan insana bulaşmak sûretiyle geçer. Bu bulaşma, gözle görülemeyecek kadar küçük, fakat canlı tohumlar vasıtasıyla olur” diyerek, bundan beş yüz sene önce mikrobun ta’rîfini yaptı. [Pasteur’un teknik âletlerle Akşemseddîn’den dört asır sonra varabildiği netîceyi, dünyâda ilk def’a o haber verdi. Buna rağmen mikrop teorisi, yanlış olarak Pasteur’e mal edilmiştir.] Aynı zamanda ilk kanser araştırmacılarından olan Akşemseddîn [rahmetullahi aleyh], o devirde “seratân” denilen bu hastalıkla çok uğraştı. Sadrazam Çandarlı Halîl Paşa’nın oğlu Kazasker Süleymân Çelebî’yi bi-iznillah tedâvî etti. Ayrıca hangi hastalıkların hangi bitkilerden hâzırlanan ilâçlarla tedâvî edileceğine dâir bilgiler ve formüller ortaya koydu. [Kendisine Allahü teâlâdan rahmetler diliyor; ayrıca âhiret’te onu bize şefâatçi kılmasını tazarru’ ve niyâz ediyoruz.]

Osmanlı Padişahları

Aşağıdaki tablo Osmanlı sultanlarını ve son Osmanlı halifesini tarihe göre sıralanmış olarak listeler. Tuğralar kaligrafik mühür ya da Osmanlı sultanları tarafından kullanılan imzalardır. Onlar tüm resmi belgelerde, sikkelerde ve daha önemlisi padişahın portresinin belirlenmesinde kullanılırdı. "Notlar" sütunu padişahların ebeveynlerini ve kaderlerini içerir. Padişah'ın saltanatının sonu doğal ölümle bitmediği zaman nedeni kalın gösterilir. İlk hükümdarlar için genellikle saltanatının sonu ve varisinin tahta çıkması arasında bir zaman vardır. Bunun nedeni tarihçi Quataert'e göre bu dönemde Osmanlı'da uygulanan en yaşlı olan değil en uygun olanın tahta geçmesidir: sultan öldüğünde, bir galip çıkana kadar tüm oğulları savaşmak zorundaydı. Bundan dolayı iç çatışma meydana gelmiş ve kardeş katili gerçekleşmiştir, sultanın ölüm tarihi bu nedenle her zaman varisin tahta geçmesiyle aynı tarihte değildir.^[14]1617'de Şehzade sistemi, en uygun olanın tahta geçmesi yerine yaşça en büyük olanın tahta geçtiği sistemle (ekberiyet) değişti. Bu sistemle tahta ailenin en büyük erkeği geçti. Bu da 17. yüzyıldan bu yana neden ölen sultanın yerine nadiren kendi oğlunun genellikle amca ya da kardeşinin geçmesini açıklar.^[15] En büyük olanın tahta geçtiği sistem (ekberiyet) 19. yüzyılda alınan başarısız sonuçlara rağmen saltanatın sonuna kadar sürdü.^[16]

#	Sultan	Portre	Tahta geçişi	Tahttan inişi	Tuğra	Notlar
1	I. Osman (Gazi-Bey)		c. 1299	c. 1324	— [c]	Ertuğrul Gazi’nin oğlu; Ölene kadar tahttan inmedi.[17]
2	I. Orhan (Gazi-Bey)		c. 1324	c. 1361		Osman Gazi ve Mal Hatun'un oğlu; Ölene kadar tahttan inmedi.[18]
3	I. Murat Hüdavendigâr, Şehid (1383'’ten sonra Sultan)		c. 1360	1389		Orhan Gazi ve Nilüfer Hatun'un oğlu; Şehid olana kadar tahttan inmedi; I. Kosova Muharebesi'nde şehid oldu.[19]
4	I. Bayezid Yıldırım, Sultân-î-Rûm		1389	1402		I. Murat ve Gülçiçek Hatun'un oğlu; Anadolu' Türk birliği sağlandı. Ankara Savaşı'nda esir düştü (saltanatı bitti); 8 Mart 1403'te Akşehir'de tutsakkenöldü.[20]
Fetret Devri[d] (1402–1413)
5	I. Mehmet Çelebi-Kirişçi		1413	1421		I. Bayezid ve Devlet Hatun’un oğlu; Ölene kadar tahttan inmedi.[21]
6	II. Murat Koca Sultân, Gazi		1421	1444		I. Mehmet ve Emine Hatun'un oğlu;[22] Kendi özgür iradesiyle oğlu II. Mehmedlehine tahttan feragât etti.[23]
7	II. Mehmed Fatih		1444	1446		II. Murat ve Hüma Hatun'un oğlu;[24] Babasına tekrar padişah olmasını rica ettikten sonra tahtı teslim etti.[23]
—	II. Murad Koca Sultân, Gazi Han		1446	3 Şubat 1451		İkinci çıkışı; Yeniçeri isyanı neticesinde tahtta geri dönmek zorunda kaldı.;[25] Ölene kadar tahttan inmedi.[22]
—	II. Mehmed Fatih		3 Şubat 1451	3 Mayıs 1481		İkinci çıkışı; 29 Mayıs 1453'te İstanbul’u fethetti; Ölene kadar tahttan inmedi.[26]
8	II. Bayezid Velî		19 Mayıs 1481	25 Nisan 1512		II. Mehmet ve Gülbahar Hatun’un oğlu; Oğlu I. Selim lehine tahttan feragât etti; 26 Mayıs 1512'de Dimetoka yakınlarındaöldü.[27]
9	I. Selim Yavuz (1517'den beri halife)		25 Nisan 1512	21 Eylül 1520		II. Bayezid ve Ayşe Hatun’un oğlu; İslam birliği politikası güttü. İlk İslam Halifesidir. (Mısır'ın fethiyle başlar) Ölene kadar tahttan inmedi.[28]
10	I. Süleyman Muhteşem ya da Kanûnî		30 Eylül 1520	6 ya da 7 Eylül 1566		I. Selim ve Ayşe Hâfize (Ayşe Hafsa) Valide Sultan’ın oğlu; Avrupa ağırlıklı fetihler yaptı. 1526 Mohaç Savaşı’nda Macar Krallığı'na son verdi. Ölene kadar tahttan inmedi.[29]
11	II. Selim Sarı		29 Eylül 1566	21 Aralık 1574		I. Süleyman ve Hürrem Haseki Sultan’ın oğlu; Denizciliğe önem verilerek, Kıbrıs ve Tunus alındı. Ölene kadar tahttan inmedi.[30]
12	III. Murad		22 Aralık 1574	16 Ocak 1595		II. Selim ve Afife Nur Banû Valide Sultan’ın oğlu; Doğu ağırlıklı fetihler sürdü. Ölene kadar tahttan inmedi.[31]
13	III. Mehmed Adlî		27 Ocak 1595	20 ya da 21 Aralık 1603		III. Murad ve Safiye Valide Sultan’ın oğlu; Ölene kadar tahttan inmedi;[32]
14	I. Ahmed Bahtî		21 Aralık 1603	22 Kasım 1617		III. Mehmed ve Handan Valide Sultan’ın oğlu; Zitvatoruk Antlaşması ile Osmanlı ve Avrupa eşit sayıldı. Ölene kadar tahttan inmedi.[33]
15	I. Mustafa Deli		22 Kasım 1617	26 Şubat 1618		III. Mehmed ve Fûldâne Valide Sultan’ın oğlu; Zekâ geriliğinden ötürü Genç yeğeni II. Osman lehine tahttan indirildi.[34]
16	II. Osman Genç, Şehid		26 Şubat 1618	19 Mayıs 1622		I. Ahmed ve Mâh-Firûze Hatice Valide Sultan’ın oğlu; 19 Mayıs 1622'deki yeniçeri isyanındatahttan indirildi; 20 Mayıs 1622'de Sadrazam Kara Davut Paşa tarafından katledildi.[35]
—	I. Mustafa Deli		20 Mayıs 1622	10 Eylül 1623		İkinci çıkışı; Yeğenine yapılan suikastin ardındantahtta geri döndü; Zihnî dengesizliği nedeniyle tahttan indirildi; 20 Ocak 1639'da İstanbul'daki ölümünekadar hapsedildi.[34]
17	IV. Murad Bağdat Fâtihi, Sahib-î-Kıran, Gazi		10 Eylül 1623	8 ya da 9 Şubat 1640		I. Ahmed ve Mâh-Peyker Kösem Valide Sultan’ın oğlu; Doğu ağırlıklı fetihler yapıldı. Ölene kadar tahttan inmedi.[36]
18	I. İbrahim Girit Fâtihi, Asabî, Şehid		9 Şubat 1640	8 Ağustos 1648		I. Ahmed ve Mâh-Peyker Kösem Valide Sultan’ın oğlu; Şeyhülislam liderliğinde gerçekleştirilen darbe ile tahttan indirildi; 18 Ağustos 1648'de İstanbul'’da isyancıların önderi olan Sadrazam MevlevîSofu Mehmed Paşa tarafından boğduruldu.[37]
19	IV. Mehmed Avcı		8 Ağustos 1648	8 Kasım 1687		I. İbrahim ve Turhan Hatice Valide Sultan’ın oğlu; İkinci Mohaç Muharebesi’nde Osmanlı Devleti’nin uğradığı yenilginin ardındantahttan indirildi; Edirne’de 6 Ocak 1693'te öldü.[38]
20	II. Süleyman		8 Kasım 1687	22 Haziran 1691		I. İbrahim ve Sâliha Dil-Âşûb Valide Sultan’ın oğlu; Ölene kadar tahttan inmedi.[39]
21	II. Ahmet		22 Haziran 1691	6 Şubat 1695		I. İbrahim ve Hatice Mû’azzez Sultan'ın oğlu; Ölene kadar tahttan inmedi.[40]
22	II. Mustafa Gazi		6 Şubat 1695	22 Ağustos 1703		IV. Mehmed ve Mâh-Pâre Ümmetullah (Emetullah) Râbi’a Gül-Nûş Valide Sultan’ın oğlu; Karlofça Antlaşması ile Osmanlı ilk defabüyük ölçüde toprak kaybedlidi (1699). Edirne Vakası olarak anılan yeniçeriayaklanması sonucu 22 Ağustos 1703'tetahttan indirildi; 8 Ocak 1704'te İstanbul'da öldü.[41]
23	III. Ahmed Lâle Devri Sultânı, Gazi		22 Ağustos 1703	1 ya da 2 Ekim 1730		IV. Mehmed ve Mâh-Pâre Ümmetullah (Emetullah) Râbi'a Gül-Nûş Valide Sultân’ın oğlu; Lale Devri (1718-1730)'nde ıslahatlar yaptı. Patrona Halil önderliğinde gerçekleştirilen yeniçeri isyanıyla tahttan indirildi; 1 Temmuz 1736'da öldü.[42]
24	I. Mahmud Gazi		2 Ekim 1730	13 Aralık 1754		II. Mustafa ve Saliha Sebkati Sultan’ın oğlu; Ölene kadar tahttan inmedi.[43]
25	III. Osman Sofu		13 Aralık 1754	29 ya da 30 Ekim 1757		II. Mustafa ve Şeh-Süvar Valide Sultân'ın oğlu; Ölene kadar tahttan inmedi.[44]
26	III. Mustafa İlk Yenilikçi, Gazi		30 Ekim 1757	21 Ocak 1774		III. Ahmed ve Emine Mihr-î-Şâh İkinci Kadın Efendi'nin oğlu; Ölene kadar tahttan inmedi.[45]
27	I. Abdülhamid Islâhatçı, Gazi		21 Ocak 1774	6 ya da 7 Nisan 1789		III. Ahmed ve Râbi'a Şermi Kadın Efendi'nin oğlu; Ruslara karşı mücadele etti. Ölene kadar tahttan inmedi.[46]
28	III. Selim Bestekâr, Nizâmî, Şehid		7 Nisan 1789	29 Mayıs 1807		III. Mustafa ve Mihr-î-Şah Valide Sultan’ın oğlu; Çeşitli reformlar yaptı. Gerçekleştirdiği reformlarına karşıKabakçı Mustafa önderliğinde tertiplenenyeniçeri isyanıyla tahttan indirildi; 28 Temmuz 1808'de İstanbul’da PadişahIV. Mustafa’nın emriyle katledildi.[47]
29	IV. Mustafa		29 Mayıs 1807	28 Temmuz 1808		I. Abdülhamid ve Ayşe Seniyeperver Valide Sultan’ın oğlu; Rusçuk A’yan’ı Alemdar Mustafa Paşaönderliğinde gerçekleştirilen ayaklanma neticesinde tahttan indirildi; 17 Kasım 1808'de İstanbul'da Padişah II. Mahmud’un emriyle idam edildi.[48]
30	II. Mahmud İnkılâpçı, Gazi		28 Temmuz 1808	1 Temmuz 1839		I. Abdülhamid ve Nakş-î-Dil Haseki Valide Sultan’ın manevî oğlu; 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı lağvetti. (Vaka-i Hayriye); Ölene kadar tahttan inmedi.[49]
31	I. Abdülmecid Tanzimâtçı, Gazi		1 Temmuz 1839	25 Haziran 1861		II. Mahmud ve Bezm-î-Âlem Valide Sultan'ın oğlu; 3 Kasım 1839'da Osmanlıdemokratikleşmesinin ilk adımı olan(Gülhane Hatt-ı Şerif-î) Tanzimât Fermânı’nı yayımladı; 18 Şubat 1856'da (Islâhat Hatt-ı Hümâyûn-u) Islâhat Fermânı'nı ilân etmek zorunda bırakıldı; Ölene kadar tahttan inmedi.[50]
32	I. Abdülaziz		25 Haziran 1861	30 Mayıs 1876		II. Mahmud ve Pertav-Nihâl (Pertevniyal) Valide Sultân’ın oğlu; İlk kez Avrupa'ya seyahat' amacıyla gitti. Bakanları tarafından tahttan indirildi; Beş gün sonra da (intihar etti ya da muhtemel bir suikâsta kurban gitti) ölübulundu.[51]
33	V. Murad Deli		30 Mayıs 1876	31 Ağustos 1876		I. Abdülmecid ve Şevk-Efzâ Valide Sultân’ın oğlu; Akıl hastalığı nedeniyle tahttan indirildi; 29 Ağustos 1904’te Çırağan Sarayı’ndaöldü.[52]
34	II. Abdülhamid Ulû Sultân Ulu Hakan		31 Ağustos 1876	27 Nisan 1909		I. Abdülmecid ve Tîr-î-Müjgan Üçüncü Kadın Efendi’nin oğlu; ve daha sonra daRahîme Piristû Valide Sultan'nın mânevî evlâdı; 23 Kasım 1876'da (Birinci) Meşrûtiyyet'i tesis ederek anayasa (Kanûn-î Esasî)çıkardı, daha sonra ise 13 Şubat 1878'taaskıya aldı; 3 Temmuz 1908'de (İkinci) Meşrûtiyyet’iyeniden ilân etti; 31 Mart Vakası (13 Nisan 1909)sonrasında tahttan indirildi; Vakarlı esaret hayatına başlamak üzereSelânik’e nakledildi; 1912'de Selânik’in Yunanistan'a kaybedilmesiyle 10 Şubat 1918 tarihindeki vefatına kadar Beylerbeyi Sarayı’na kapatıldı.[53]
35	V. Mehmed Reşâd		27 Nisan 1909	3 Temmuz 1918		I. Abdülmecid ve Gül-Cemâl Dördüncü Kadın Efendi’nin oğlu; Osmanlı gücünü yitirdi, Balkanlar, Libya ve Ortadoğu kaybedildi. Ölene kadar Mehmed Talât, İsmail Enver, ve Ahmed Cemal Paşaların kuklası olarak tahtta kaldı.[54]
36	VI. Mehmet Vahidettin		4 Temmuz 1918	1 Kasım 1922		I. Abdülmecid ve Gül-İstü (Gülistan)Münîre Dördüncü Kadın Efendi’nin oğlu; 1 Kasım 1922'de Saltanat lâğvedildi; 17 Kasım 1922’de İstanbul'dan ayrıldı; 16 Mayıs 1926’da Sanremo, İtalya'dasürgünde öldü.[55]
Osmanlı Devleti'nin Dağılması[e] (1922–1923)
—	II. Abdülmecid (Son Osmanlı Halifesi)		18 Kasım 1922	3 Mart 1924	— [c]	I. Abdülaziz ve Hayran-î-Dil Kadın Efendi’nin oğlu;[56] TBMM tarafından halife seçildi; Hilafet’in kaldırılmasıyla sürgünegönderildi;[57] 23 Ağustos 1944’te Paris, Fransa'dasürgünde öldü.[58]